โรคไข้ง่วงหลับ

โรคไข้ง่วงหลับ (sleeping sickness หรือ trypanosomiasis)

———————————–

ทุกวันนี้ชีวิตประชากรจำนวนประมาณ 55 ล้านคน ของประเทศ Zaire, Angola, Uganda, Sudan และ Cameroon ซึ่งเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของทวีปแอฟริกากำลังถูกคุกคามด้วยแมลง tsetse สถิติที่ได้จากการสำรวจแสดงให้เห็นว่า ทุกปีจะมีคน 66,000 คน ล้มตายด้วยโรคไข้ง่วงหลับ (sleeping sickness หรือ trypanosomiasis) ที่แมลง tsetse นำมา และคนอีก 550,000 คน จะเปลี่ยนสภาพเป็นพาหะนำเชื้อโรคนี้สู่คนอื่น

วงการแพทย์ได้พบว่า แมลง tsetse (ซึ่งมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Glossina palpalis) ที่มีปรสิต Trypanosoma gambiense ในตัวเวลากัดคนหรือสัตว์เลี้ยง ตัวปรสิตมัจจุราชนี้จะแพร่เข้าสู่ร่างกายคน และเมื่อเวลาผ่านไปเพียง 8 ชั่วโมง มันจะเริ่มแบ่งตัว การแพร่พันธุ์อย่างรวดเร็วนี้มีผลทำให้คนที่ได้รับเชื้อมีไข้สูง ร่างกายสั่นหนาว มีอาการปวดศีรษะรุนแรงจนอาเจียน และเมื่ออาการไข้กำเริบมากคนไข้จะชัก พูดละเมอเพ้อคลั่งและกระสับกระส่าย หรือถ้าคนไข้ไม่ได้รับการรักษาทันท่วงที พิษไข้ก็จะระบาดถึงสมองทำให้เขาต้องหลับสนิทติดต่อกันจนเสียชีวิตในที่สุด และนี่ก็คือที่มาของชื่อโรคชนิดนี้

ในอดีตเมื่อประมาณ 100 ปีมาแล้ว คนแอฟริกาถูกไข้ง่วงหลับคุกคามมาก เพราะมีคนล้มตายมากมหาศาล เหตุการณ์นี้นอกจากจะสกัดกั้นการเดินทางเข้ามาเผยแพร่คริสต์ศาสนาของเหล่ามิชชันนารีแล้ว ยังทำให้ชาวยุโรปนักล่าอาณานิคมต่างๆ ต้องยับยั้งชั่งใจที่จะบุกสำรวจหรือยึดครองแอฟริกาด้วย

ณ วันนี้ การศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับแมลงชนิดนี้ ได้ทำให้นักชีววิทยารู้ว่ามันเป็นแมลงที่มีวิถีชีวิตแตกต่างจากแมลงอื่นๆ มาก เช่น แมลงทั่วไปมักออกไข่คราวละมากๆ แต่แมลง tsetse ออกไข่ครั้งละใบ การออกไข่ที่น้อยด้วยปริมาณแต่รุนแรงด้วยอานุภาพทำลายนี้ ทำให้แมลง tsetse 1 ตัว มีลูกได้ไม่เกิน 5-6 ตัว ตลอดชีวิตของมันเวลาออกไข่ มันจะวางไข่ในดิน ไข่จะใช้เวลา 30-40 วัน ในการฟักเป็นตัวลูกแมลง tsetse ในขณะมีอายุน้อย ยังไม่มีพิษภัยใดๆ เพราะตัวมันยังไม่มีปรสิต แต่พอมันบินไปสูบเลือดของคน แกะ แพะ อูฐ หมู หรือม้าที่มีเชื้อ trypanosoma โดยใช้จะงอยปากที่แหลมคมราวเข็มฉีดยาเจาะทะลุหนังคนหรือสัตว์ เชื้อปรสิตร้ายที่มีในคนหรือสัตว์นั้น ก็จะถูกดูดเข้าสู่ลำไส้มันทันที จากนั้นเชื้อก็จะถูกลำเลียงสู่ต่อมน้ำลาย ดังนั้น เวลาแมลง tsetse ตัวนี้กัดเหยื่อรายต่อไป เชื้อ trypanosoma ก็จะถูกถ่ายเทจากต่อมน้ำลายสู่สายเลือดของเหยื่อ ซึ่งจะทำให้เหยื่อป่วยเป็นโรคไข้ง่วงหลับในเวลาต่อมา

การที่เชื้อ trypanosoma มีวงจรชีวิตในคนและสัตว์ และแมลงเช่นนี้มีผลทำให้กระบวนการต่อสู้ และกำจัดโรคไข้ง่วงหลับยากมาก ในอดีตองค์การอนามัยโลกได้เคยใช้ DDT ฉีดพ่นฆ่าแมลง tsetse แต่เมื่อมีการสำรวจพบว่า DDT ทำร้ายสิ่งแวดล้อมและวงจรอาหารของสิ่งมีชีวิต องค์การอนามัยโลกจึงประกาศห้ามใช้ DDT ทันที การหยุดใช้เช่นนี้มีผลทำให้แมลง tsetse แพร่ขยายพันธุ์ได้จนถึงทุกวันนี้ แต่ในเวลาเดียวกัน การรณรงค์ต่อสู้โรคร้ายนี้ก็มีประสิทธิภาพมากขึ้น จนทำให้องค์การอนามัยโลกจัดตั้งโครงการกำจัดแมลง tsetse ให้สูญพันธุ์ โดยใช้กระบวนการทางชีวภาพเช่น ใช้นกหรือแมลงในการล่ากินมันเป็นอาหาร และใช้เทคโนโลยีชีวภาพตัดต่อ gene ในตัวมัน เพื่อไม่ให้ร่างกายมันรับเชื้อ trypanosoma เข้าไป โครงการนี้ได้ประสบความสำเร็จดีระดับหนึ่ง เมื่อองค์การ International Atomic Energy Agency (IAEA) ที่กรุงเวียนนา ในประเทศออสเตรีย ได้ออกแถลงการณ์ในปี พ.ศ. 2541 ว่า เกาะ Zanzibar ซึ่งเป็นเกาะที่ตั้งอยู่นอกฝั่งของประเทศ Tanzania ไม่มีแมลง tsetse หลงเหลืออยู่บนเกาะแม้แต่ตัวเดียว และนั่นก็หมายความว่า ประชาชนใน Zanzibar ปลอดจากการเป็นโรคไข้ง่วงหลับ 100% เต็ม

โครงการนี้ได้รับเงินสนับสนุน 250 ล้านบาท จาก IAEA ในการปล่อยแมลง tsetse ตัวผู้จำนวน 70,000 ตัว คืนสู่ป่าเพราะแมลงเหล่านี้ทุกตัวถูกทำให้เป็นหมัน โดยการฉายรังสีแกมม่าจากโคบอลต์-60 ดังนั้น ถึงแม้มันจะผสมพันธุ์กับแมลง tsetse ตัวเมียกี่ตัว หรือกี่ครั้งไข่ของตัวเมียก็ไม่สามารถปฏิสนธิเป็นตัวแมลงได้ และนั่นก็หมายความว่า จำนวนแมลง tsetse บนเกาะ Zanzibar จึงมีแต่ลดกับลด จนหมดในที่สุด

การประสบความสำเร็จเช่นนี้ ได้ทำให้ IAEA คิดจะนำโครงการนี้ไปใช้กับแมลง tsetse บนผืนแผ่นดินใหญ่แอฟริกาต่อไป แต่เจ้าหน้าที่ของโครงการนี้ก็ตระหนักดีว่า วิธีการกำจัดจำต้องมีการปรับเปลี่ยนบ้าง เพราะเกาะ Zanzibar นั้น ตั้งอยู่โดดเดี่ยวและแมลง tsetse บนเกาะก็มีเพียงสายพันธุ์เดียว แต่แมลง tsetse บนทวีปแอฟริกามีมากถึง 22 สายพันธุ์

เพราะแมลงมีความหลากหลายมากมายสายพันธุ์ ดังนั้น งบประมาณในการกำจัดจึงจำต้องมากด้วยถึง 2 แสนล้านบาทต่อปี แต่ก็นับเป็นการลงทุนที่คุ้ม เพราะ Zanzibar เป็นประจักษ์หลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าตั้งแต่ได้รับการประกาศเป็นเขตปลอดโรคไข้ง่วงหลับในปี พ.ศ. 2540 ปริมาณเนื้อและนมสัตว์เลี้ยงได้เพิ่มมากขึ้นถึงเท่าตัว จำนวนคนยากจนที่เสียชีวิตด้วยโรคนี้ ซึ่งมากกว่าเอดส์ก็ได้ลดลงมาก

ข้อมูลหนึ่งที่เป็นผลพลอยได้จากการต่อสู้โรคชนิดนี้คือ แพทย์ได้พบว่า คนไข้ใดที่ได้รับการรักษาทันท่วงทีจะหาย แต่ความยากลำบากอีกประการหนึ่งคือ การวิเคราะห์ว่าใครเป็นโรคนี้บ้างนั้นไม่ง่าย เพราะอาการของโรคไม่สำแดงชัด และเชื้อโรคนี้สามารถมีชีวิตอยู่ในเลือดคนได้นานเป็นปี ทั้งนี้เพราะมันสามารถเปลี่ยนแปลงรูปร่างได้บ่อย จนระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายคนไม่รู้จักมัน ว่ามันคือศัตรูร้ายของร่างกาย

จึงเป็นว่าโครงการ Pan African Tsetse and Trypanosomiasis Eradication Campaign (PAT TEC) ในแอฟริกาได้เริ่มแล้วในหลายประเทศเช่น ใน Botswana, Mali และ Ethiopia ซึ่งพื้นที่ของภูมิประเทศเป็นหุบเหวและภูเขา ทำให้การกำจัดเป็นไปได้ง่าย อนึ่งแมลง tsetse นี้เป็นแมลงที่บินไม่เก่ง ดังนั้น แหล่งแพร่พันธุ์ของมันจึงมักอยู่แยกกัน เหล่านี้คือปัจจัยบวกที่ช่วยให้มันถูกกำจัดง่าย

แต่ก็มีคนบางคนที่ไม่เห็นด้วยนักกับการกำจัดมันจนสูญพันธุ์ ทั้งนี้ เพราะเขาคิดว่า แมลงร้ายนี้ หากมีมากในพื้นที่ใด จะช่วยคุ้มครองมิให้ศัตรูหรือผู้คนบุกรุกพื้นที่นั้น ดังนั้น ในสายตาของคนกลุ่มนี้ แมลง tsetse เป็นแมลงที่มีประโยชน์ด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติครับ

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *